طرح دوروزه‌ی هرمز؛ ایران چه می‌خواهد و چرا واشنگتن هنوز جواب نداده؟

بازگشایی هرمز تا امروز بیشتر شبیه یک وعده‌ی کلی بود تا یک برنامه‌ی عملیاتی. اظهارات این هفته آن را به یک جدول زمانی تبدیل کرده است: روز نخست، آمریکا یک بسته‌ی اقدام را اجرا کند؛ روز دوم، ایران تنگه را باز کند. اما همین «اگر» است که بین دو پایتخت فاصله انداخته؛ چنان‌که حمله‌ی محدود آمریکا به قشم در همین روزها نشان داد که مسیر دیپلماسی و فشار نظامی هم‌زمان پیش می‌روند.

طرح دوروزه چیست؟

ایران در شهریور طرحی هفت‌روزه به واشنگتن داد که از راه قطر منتقل شد؛ بنا بر گزارش‌ها، در آن طرح تنگه در روز ششم پس از اجرای خواسته‌های ایران بازگشایی می‌شد و رئیس‌جمهور آمریکا آن را رد کرد. وزیر خارجه ایران روز یکشنبه گفت میانجی‌های قطری و پاکستانی ایده‌هایی برای عملی‌تر شدن آن داده‌اند و اکنون به «طرح دوروزه» رسیده‌اند: آمریکا روز اول مجموعه‌ای از اقدامات را اجرا می‌کند و روز دوم تنگه باز می‌شود و تردد به وضع پیشین برمی‌گردد. سخنگوی وزارت خارجه کوتاه‌شدن زمان را «نشانه‌ی حسن نیت» خواند و تأکید کرد همه‌چیز به تصمیم واشنگتن بستگی دارد.

روی میز چه چیزی است؟

فهرست شروط ایران در گزارش‌های مختلف یکسان نیست، چون بخشی را سخنگو و بخشی را وزیر خارجه در مصاحبه‌ای جداگانه گفته است. جمع آن‌ها این است: پایان جنگ در همه‌ی جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده‌ی ایران، لغو تحریم‌های بخش نفت، پایان محاصره‌ی دریایی بنادر ایران، پذیرش مسیر عبور تازه‌ای که ایران و عمان برای تنگه توافق کرده‌اند، لغو تحریم‌های وضع‌شده از مرداد و کاهش شمار نیروهای آمریکایی در منطقه. یک رسانه‌ی بین‌المللی به نقل از منابع آگاه نوشته میانجی‌ها روی چارچوبی کار می‌کنند که در آن ایران حملات در هرمز را متوقف کند و در برابر، آمریکا محاصره‌ی بنادر را بردارد.

اختلاف اصلی: ترتیب، نه فقط فهرست

ظاهر کار این است که دو طرف بر سر «چه چیزی» اختلاف دارند. اما ساختار طرح نشان می‌دهد گره بزرگ‌تر «چه کسی اول» است. در طرح تهران، بسته‌ی اقدام آمریکا پیش از بازگشایی هرمز می‌آید و مذاکره‌ی بعدی هم فقط پس از برآورده‌شدن شروط. واشنگتن اما خواسته‌ی ثابتش را حفظ کرده: تضمین روشن و راستی‌آزمایی‌پذیر درباره‌ی هسته‌ای، پیش از آن‌که تسکین اقتصادی در کار باشد. وقتی هر طرف گام دیگری را پیش‌شرط گام خود می‌کند، حتی طرحی دوروزه هم می‌تواند ماه‌ها بی‌اجرا بماند.

این‌جا اعتماد هم نقش دارد. یک مقام اماراتی در همین هفته گفت اعتماد در پی حمله‌ی ایران آسیب دیده است. در چنین فضایی، «اقدام پیشین» هر طرف از نگاه طرف دیگر ریسک اعتبار دارد، و به همین دلیل میانجی‌ها، بنا بر گزارش‌ها، دنبال دنباله‌ای از اقدامات اعتمادساز هستند؛ بنا بر یک گزارش، قطر دنباله‌ای سه‌روزه برای احیای مذاکره‌ی مستقیم آماده کرده است.

1. شهریور: طرح هفت‌روزه‌ی ایران از راه قطر به واشنگتن می‌رسد و رد می‌شود.
2. نیمه‌ی هفته‌ی گذشته: معاون رئیس‌جمهور آمریکا نامه‌ای به دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران می‌فرستد؛ او می‌گوید «لحن کاملاً عوض شده» و هنوز پاسخ نداده است.
3. ۱ نوامبر: وزیر خارجه ایران از «طرح دوروزه» خبر می‌دهد؛ هیئت ایرانی پس از سه روز رایزنی دوحه را ترک می‌کند.
4. ۲ نوامبر: سخنگوی وزارت خارجه شرط‌ها را تکرار می‌کند؛ هیئتی قطری شبانه در تهران درباره‌ی پیش‌نویس توافق موقت گفت‌وگو می‌کند.
5. ۳ نوامبر: انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ مذاکره‌کننده‌ی ارشد ایران می‌گوید «توپ در زمین آمریکاست».

واشنگتن چرا جواب نداده است؟

بر پایه‌ی گزارشی که به نقل از یک رسانه‌ی آمریکایی منتشر شده، سه رویکرد در کاخ سفید رقابت می‌کنند. گروه اول، به رهبری معاون رئیس‌جمهور و فرستاده‌ی ویژه، پایان مذاکره‌شده‌ی جنگ را می‌خواهد و می‌گوید از سرگیری جنگ نتیجه را بهتر نمی‌کند. گروه دوم، به رهبری وزیر دفاع، بازگشت به عملیات گسترده را ترجیح می‌دهد. گروه سوم، شامل وزیر خزانه‌داری و وزیر خارجه، ادامه‌ی محاصره و فشار اقتصادی را می‌خواهد به این امید که ایران امتیاز بدهد. رئیس‌جمهور روز دوشنبه گفت «عجله‌ای نیست» و «به هر حال کاری می‌کنیم»، و افزود ایران «پول و بنزین ندارد»؛ همان روز معاون رئیس‌جمهور از «پیشرفت» و احتمال توافق گفت. این دو لحن را باید کنار هم خواند: گفت‌وگو ادامه دارد، اما هیچ‌کدام از دو طرف واژه‌ی «توافق» را به کار نبرده است.

قوی‌ترین استدلال مخالفِ خوش‌بینی

تحلیلگری که به نقل از یک رسانه‌ی آمریکایی نظر داده معتقد است شروط ایران، از جمله آزادی دارایی‌ها و لغو تحریم‌ها، احتمالاً پذیرفته نمی‌شود، چون دولت آمریکا تسکین اقتصادی را به امتیاز هسته‌ای وصل کرده است. افزون بر این، اظهارات متناقض ترامپ درباره‌ی احتمال حمله پس از انتخابات و ادامه‌ی حملات محدود، به این معناست که فشار نظامی ابزار چانه‌زنی باقی مانده است. نشانه‌ی مقابل را باید هم دید: قطر با پشتیبانی چند کشور منطقه فعال است، چین فرستاده‌ی ویژه‌اش را به منطقه می‌فرستد، و دو طرف علناً پیام‌ها را «پیشرفت» یا «نشانه‌ی حسن نیت» می‌خوانند. اما روایت هر طرف برای مخاطب داخلی خودش ساخته شده: معاون اول رئیس‌جمهور ایران پیام‌های آمریکا را «اذعان به پیروزی» دانسته و معاون رئیس‌جمهور آمریکا آن‌ها را «پیشرفت».

برای ایران چه معنایی دارد؟

هرمز برای ایران همزمان اهرم و هزینه است. بسته ماندن تنگه فشار بر بازار انرژی جهان می‌آورد، اما محاصره‌ی بنادر درآمد نفتی ایران را کاهش داده و رئیس‌جمهور آمریکا آن را دلیل «کمبود پول و بنزین» می‌داند؛ اظهاری که مستقل راستی‌آزمایی نشده است. بنابراین هر ترتیبی که محاصره را زودتر بردارد، مستقیماً بر درآمد، تأمین سوخت و ارز در داخل اثر می‌گذارد، و به همین دلیل تهران پایان محاصره را شرط نخست می‌گذارد. در برابر، توافقی که فقط تنگه را باز کند و محاصره و تحریم را دست‌نخورده بگذارد، برای اقتصاد ایران تغییر محسوسی نخواهد داشت.

کدام نتیجه پشتوانه‌ی قوی‌تری دارد؟

شواهد بیشتر از «گفت‌وگوی جدی» پشتیبانی می‌کند تا از «توافق نزدیک». میانجی‌ها پیش‌نویس دارند، نامه‌ی ونس مبادله شده و هیئت قطری در تهران است؛ اما متن توافق منتشر نشده، پاسخ رسمی آمریکا به شروط ایران دیده نمی‌شود و گره ترتیب گام‌ها بازنشده است. بنابراین محتمل‌ترین وضعیت کوتاه‌مدت، ادامه‌ی دیپلماسی هم‌زمان با فشار است، نه بازگشایی خودکار تنگه.

مجهول‌ها روشن‌اند: محتوای نامه‌ی ونس، مضمون پیش‌نویس موقت، و تصمیم رئیس‌جمهور پس از انتخابات. نشانه‌هایی که ارزیابی را عوض می‌کند: اعلام رسمی آمریکا درباره‌ی پذیرش یا رد ترتیب پیشنهادی، متن منتشرشده‌ی توافق موقت، هرگونه رفع بخشی از محاصره، یا حمله‌ی تازه و پاسخ ایران به آن.