حمله به قشم یک روز پیش از رأی‌گیری آمریکا؛ مدیریت تنش است یا مقدمه‌ی دور تازه؟

جزیره قشم بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس است و کنار گذرگاه نفتی هرمز قرار دارد. حمله‌ی دوشنبه به آن، ۲۴ ساعت پیش از رأی‌گیری آمریکا، در حالی رخ داد که رئیس‌جمهور آمریکا پیش‌تر گفته بود پیش از انتخابات حمله‌ای در کار نخواهد بود و همزمان کانال‌های میانجی‌گری فعال بود.

چه چیزی تأیید شده است؟

دو مقام آمریکایی گفته‌اند حمله «محدود» بوده و از جنس دفاع از خود؛ به گفته‌ی آنان سپاه پاسداران بارها در هفته‌های اخیر به هواپیماهای سرنشین‌دار و بدون سرنشین آمریکا بر فراز تنگه هرمز شلیک کرده و این بار هم پس از تلاش برای هدف‌گرفتن یک هواپیما، پرتابگر مربوطه هدف قرار گرفته است. گزارشی دیگر از هدف‌گیری رادارها و پرتابگرهای موشک نوشته است. رسانه‌های دولتی ایران نیز از شنیده‌شدن پنج انفجار در قشم خبر داده‌اند.

آنچه هنوز مستقل تأیید نشده، میزان خسارت، هویت دقیق اهداف و نیز ادعای آمریکا درباره‌ی شلیک ایران به هواپیمای آمریکایی است؛ فرماندهی مرکزی آمریکا تا زمان انتشار منابع، پاسخ علنی نداده بود. در منابع خوانده‌شده، موضع رسمی تازه‌ی ایران درباره‌ی همین حمله دیده نشد.

چرا «محدود» و «دفاعی»؟

به گفته‌ی گزارش‌ها، این عملیات یکی از چند اقدام نظامی محدودی است که در هفته‌های اخیر بی‌اعلام انجام شده است. یک مقام آمریکایی گفته دولت عمداً این عملیات را کم‌صدا نگه داشته تا نشانه‌ی قصد برای ازسرگیری نبرد گسترده تلقی نشود. برچسب «دفاعی» دو کارکرد دارد: آن را به پاسخ به شلیک پیشین گره می‌زند و میان ضربه‌ی موضعی و جنگ مرز می‌گذارد.

اهمیت قشم هم از همین‌جاست. بنا بر گزارش‌ها، جزیره میزبان یک پایگاه موشکی زیرزمینی، یک پایگاه دریایی و یک تأسیسات آب‌شیرین‌کن بزرگ است و پیش‌تر هدف حمله‌ی آمریکا بوده؛ مقام‌های آمریکایی گاهی از امکان تصرف آن هم سخن گفته‌اند. یک تحلیلگر نهادی ضدایرانی در واشنگتن این ضربه‌ها را برای کاستن از توان ایران در تهدید کشتیرانی تجاری می‌داند، نه تغییر محاسبه‌ی سیاسی تهران.

برداشت نخست: مدیریت تنش

بر پایه‌ی این برداشت، ضربه‌های کوچک راهی است برای حفظ آزادی عمل در تنگه هرمز بدون پرداخت هزینه‌ی سیاسی جنگ بزرگ، به‌ویژه در آستانه‌ی انتخاباتی که جنگ و اثر آن بر قیمت بنزین برای جمهوری‌خواهان آسیب‌پذیری شمرده می‌شود. رئیس‌جمهور آمریکا همان روز گفته در ماه‌های اخیر «جنگی» در کار نبوده و، به نقل از گزارش‌ها، به پرسش درباره‌ی حمله پس از انتخابات پاسخ «نه» داده است. معاون رئیس‌جمهور از پیشرفت در گفت‌وگوها و نامه‌ای به دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران خبر داده است. یک تحلیلگر تحریم‌ها نیز ضربه‌ی اخیر را «بازی با آتش» اما نه انحراف چشمگیر از الگوی هفته‌های گذشته می‌خواند و می‌گوید ایران در برابر موارد مشابه خویشتنداری قابل‌توجهی نشان داده است.

برداشت رقیب: زمینه‌چینی برای دور تازه

نقطه‌ی مقابل، مجموعه‌ی نشانه‌های نظامی و سیاسی است. به نوشته‌ی یک روزنامه‌ی آمریکایی به نقل از مقام‌های آمریکایی، رئیس‌جمهور هنوز گزینه‌ها را می‌سنجد، فرمانده فرماندهی مرکزی هفته‌ی گذشته او را در کاخ سفید توجیه کرده، پدافند موشکی و مهمات بیشتری به منطقه رسیده و به کشورهای حاشیه‌ی خلیج فارس گفته شده برای یک کارزار کوتاه و شدید پس از انتخابات آماده باشند. ناو هواپیمابر سومی هم در مسیر منطقه است و محاصره‌ی دریایی تجارت نفت ایران ادامه دارد. در این روایت، گفتار آرام‌تر عمومی با آمادگی عملیاتی هم‌زمان است.

1. پیش از ۲ نوامبر: ضربه‌های محدود پراکنده، از جمله حمله به یک قایق و یک کشتی تجاری که محاصره را شکسته بود، به گزارش رسانه‌ها.
2. ۲ نوامبر: حمله به قشم؛ همان روز نفت در پی نشانه‌های دیپلماتیک افت شدید کرد.
3. ۳ نوامبر: انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا.
4. پس از رأی‌گیری: تصمیم درباره‌ی توافق، تشدید محاصره و تحریم یا کارزار هوایی.

نقش میانجی‌ها و موضع تهران

قطر با پشتیبانی مصر، عربستان، پاکستان و ترکیه تلاش می‌کند دو طرف را به میز مذاکره بازگرداند. سخنگوی وزارت خارجه ایران گفته «توپ در زمین آمریکاست» و خواسته‌های ایران را «روشن و منطقی» خوانده است؛ وزیر خارجه ایران نیز از آمادگی نیروهای مسلح برای دفاع و ادامه‌ی فرصت‌دادن به دیپلماسی سخن گفته است. هشدار ایران درباره‌ی پاسخ «در داخل و فراتر از خاورمیانه» در صورت ازسرگیری جنگ هم گزارش شده است. همه‌ی این‌ها اظهارات‌اند و به‌تنهایی نه توافق‌اند و نه تعهد.

برای ایران چه معنایی دارد؟

قشم تنها یک هدف نظامی نیست؛ اگر درگیری به تأسیسات زیرساختی مانند آب‌شیرین‌کن برسد، اثر آن مستقیم بر مردم هرمزگان خواهد بود. از سوی دیگر، تنگه هرمز مسیر اصلی انرژی منطقه است و هر ضربه یا تهدید به شلیک، بیمه، حمل‌ونقل و قیمت نفت را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛ همان قیمتی که در روز حمله با خوش‌بینی دیپلماتیک پایین آمد. درآمد نفتی ایران نیز به دلیل محاصره‌ی دریایی از پیش زیر فشار است.

کدام نتیجه پشتوانه‌ی قوی‌تری دارد؟

شواهد موجود هر دو برداشت را هم‌زمان پشتیبانی می‌کنند و همین، نتیجه‌گیری قطعی را ناممکن می‌کند. الگوی رفتار، یعنی ضربه‌های محدود و کم‌صدا در برابر خویشتن‌داری ایران، بیشتر با «مدیریت تنش» می‌خواند. استقرار نیرو و آماده‌سازی هم‌پیمانان اما سناریوی دور تازه را جدی نگه می‌دارد. نامعلوم‌ها روشن‌اند: محتوای نامه‌ی معاون رئیس‌جمهور آمریکا، حدود امتیازهای مورد مطالبه‌ی ایران، و تصمیم نهایی کاخ سفید پس از انتخابات.

چند نشانه می‌تواند ارزیابی را عوض کند: پاسخ نظامی علنی ایران، اعلام رسمی نتیجه‌ی مذاکرات، رسیدن ناو سوم به منطقه، یا حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی. تا آن زمان، حمله‌ی قشم را باید «ضربه‌ی محدود با پیام دوگانه» خواند، نه آغاز جنگ و نه رویدادی بی‌اهمیت.